Ocena działań Armii Czerwonej na ziemiach polskich w latach 1944–1945 oraz kwestia obchodów 7 marca w Goleniowie
W oficjalnej narracji okresu PRL-u promowano przekaz, według którego Armia Czerwona dokonała wyzwolenia Polski spod okupacji niemieckiej. Współczesne ustalenia historyków, w tym badania Instytutu Pamięci Narodowej, przedstawiają odmienny obraz tych wydarzeń. Wejście wojsk sowieckich na terytorium Polski w latach 1944–1945 opisywane jest przez badaczy jako zajęcie terytorium, połączone z dewastacją gospodarczą, aktami przemocy wobec ludności cywilnej oraz podporządkowaniem państwa interesom ZSRR na niemal pół wieku.
Jak wskazuje historyk prof. Grzegorz Golon związany z IPN, wydarzeń z lat 1944–1945 nie należy określać mianem wyzwolenia, lecz podbojem i narzuceniem zależności trwającej blisko 50 lat. Ziemie polskie, w tym obszary przyznane Polsce na mocy ustaleń konferencji w Poczdamie latem 1945 roku, były traktowane przez władze radzieckie jako zdobycz wojenna.
Przemoc wobec ludności cywilnej i skala zjawiska
Z dokumentów milicyjnych, raportów urzędowych oraz relacji świadków wynikają liczne przypadki przemocy seksualnej, której dopuszczali się żołnierze Armii Czerwonej. Badacze Joanna Ostrowska i Marcin Zaremba, na podstawie analizy archiwów milicyjnych, oszacowali liczbę poszkodowanych Polek na co najmniej 40–50 tysięcy. Wskazuje się, że rzeczywista skala zjawiska mogła być wyższa ze względu na nieprzekazywanie informacji o zdarzeniach przez same ofiary z powodu strachu i wstydu.
Według danych służb sanitarnych z maja 1945 roku w Gdańsku, szacowano, że przemocy dotkniętych zostało około 40% kobiet i dziewcząt do 50. roku życia. Doniesienia z Gliwic oraz obszarów Górnego Śląska, Pomorza, Małopolski i Warmii wskazują, że poszkodowane były osoby w przedziale wiekowym od kilkunastu/kilku lat do 80 lat. W raportach IPN przytaczane są zwroty kierowane wówczas do ludności, m.in. „Frau, komm!”, „Uri, uri!” czy „Rabotać!”. Przypadki te nierzadko prowadziły do morderstw, samobójstw oraz ciężkich schorzeń.
Demontaż infrastruktury i systemowy wywóz majątku
Obok działań skierowanych przeciwko ludności, obecności Armii Czerwonej towarzyszył masowy wywóz dóbr materialnych i infrastruktury. Według źródeł radzieckich, z granic powojennej Polski zdemontowano i wywieziono wyposażenie ponad 1100–1200 zakładów przemysłowych, a także setki kilometrów linii kolejowych, energetycznych i telefonicznych.
Z terenów Górnego Śląska oraz tzw. Ziem Odzyskanych wytransportowano majątek szacowany na setki milionów ówczesnych dolarów. Do sierpnia 1945 roku wywieziono od około 215 do 375 tysięcy wagonów z łupami, obejmującymi m.in. maszyny, surowce, dzieła sztuki oraz zwierzęta hodowlane. Działania te realizowane były przez wyspecjalizowane oddziały trofiejne, liczące dziesiątki tysięcy żołnierzy, a poszczególne operacje zatwierdzał Józef Stalin.
Przejęcie władzy i represje wobec podziemia niepodległościowego
Równolegle z działaniami na froncie doszło do rozbrajania i aresztowań żołnierzy Armii Krajowej, mimo podejmowanej wcześniej współpracy w ramach Akcji „Burza”. Na zajętych terenach utworzono Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), a następnie Rząd Tymczasowy, składający się z osób podporządkowanych decyzjom z Moskwy.
Procesowi instalacji nowych struktur towarzyszyły masowe zatrzymania, likwidacja podziemia niepodległościowego oraz wywózki dziesiątek tysięcy osób do obozów pracy (łagrów). W ocenie historyków oznaczało to zmianę formy zależności państwowej.
Lokalny kontekst historyczny: Goleniów i Maszewo
W opinii autora opracowania, Grzegorza Gwadery, organizowanie w Goleniowie obchodów daty 7 marca jako dnia „wyzwolenia” miasta oraz włączanie w nie młodzieży stanowi kontynuację dawnych schematów narracyjnych. Z informacji zawartych w tekście wynika, że w samym Goleniowie usunięto już pomniki „wdzięczności” Armii Czerwonej, natomiast w sąsiednim Maszewie obelisk z napisem „Chwała wyzwolicielom 7 III 1945” rozebrano w grudniu 2025 roku.
W tekście sformułowano postulat, aby oficjalne uroczystości skupiały się na upamiętnianiu Sybiraków oraz działaczy niepodległościowych. Zauważono również, że pełny suwerenny status Polska uzyskała na przełomie lat 1989–1991 wraz z przemianami ustrojowymi i opuszczeniem terytorium kraju przez wojska radzieckie.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak współczesna historiografia ocenia wkroczenie Armii Czerwonej do Polski?
Badania historyków, w tym IPN, wskazują, że działania Armii Czerwonej z lat 1944–1945 nie miały charakteru wyzwolenia, lecz stanowiły podbój i podporządkowanie Polski ZSRR na niemal pół wieku.
Jaka była skala wywozu majątku z polskich ziem przez wojska radzieckie?
Z danych wynika, że zdemontowano od 1100 do 1200 zakładów przemysłowych oraz wywieziono od 215 do 375 tysięcy wagonów z mieniem obejmującym maszyny, surowce, tory kolejowe i inwentarz żywy.
Ilu kobiet mogła dotyczyć przemoc seksualna w 1945 roku?
Badacze Joanna Ostrowska i Marcin Zaremba szacują liczbę poszkodowanych na co najmniej 40–50 tysięcy Polek, podkreślając przy tym, że dane są niedoszacowane z powodu niezgłaszania spraw przez ofiary.
Co stało się z obeliskami upamiętniającymi Armię Czerwoną w Goleniowie i Maszewie?
W Goleniowie rozebrano pomniki „wdzięczności”, zaś w pobliskim Maszewie obelisk upamiętniający datę 7 marca 1945 roku został zlikwidowany w grudniu 2025 roku.
Kiedy według opublikowanego tekstu Polska odzyskała rzeczywistą suwerenność?
Zgodnie z treścią artykułu, pełna wolność została odzyskana w latach 1989–1991 w wyniku upadku systemu komunistycznego oraz wycofania wojsk radzieckich z Polski.
Czytaj również:
https://goleniow24.info/nagle-zatrzymanie-krazenia-na-armii-krajowej/
Ruszył drugi nabór w programie „Ochrona zabytków 2026” – złóż wniosek do końca marca
